Azərbaycanın ədəbiyyat portalı - 04.07.08/Rimma Kazakova/Özgə təcrübəsindən çıxış edənlər daha müdrik olurlar

04.07.08/Rimma Kazakova/Özgə təcrübəsindən çıxış edənlər daha müdrik olurlar

Rimma Kazakova: Özgə təcrübəsindən çıxış edənlər daha müdrik olurlar

Tarix: 04.07.08// Həmsöhbət: S.Babullaoğlu, İ.Məmmədkərimov

Bu gün məşhur rus şairəsi Rimma Kazakovanın vəfatından 40 gün keçir... O, bu il, sevmədiyi may ayında 76 yaşında dünyasını dəyişdi. Sizə təqdim etdiyimiz müsahibəsə bir neçə il bundan qabaq hazırlanıb. (Lit.az)
Rimma Fyodorovna Kazakova - məhşur rus-sovet şairəsidir, 1932-ci ildə anadan olub; ədəbiyyata 50-ci illərin sonunda gəlməsinə baxmayaraq 60-cı illər rus ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən sayılır; öz ölkəsinin və bir çox beynəlxalq mükafatların sahibidir; şeirləri dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunub; ana dilində 20-yə yaxın kitabı nəşr olunub; bir çox dünya dillərindən - orijinaldan tərcumələr edib (ispan, fransız); həmçinin Azərbaycan ədəbiyyatının, xüsusən Bəxtiyar Vahabzadə yaradıcılığının tərcüməçisi və təbliğatçısı hesab olunur; Moskvada yaşayır; Voznesenski, Fazil İskəndər, Baklanov və bir çox başqa dünyada tanınan rus ədəbilərini özündə birləşdirən Moskva Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, Beynəlxalq Ədəbiyyat Fondu Rəyasət heyətinin sədridir;
"... Mən Sevastopolda anadan olmuşam, uşaqlıq illərimi Belorusda keçirmişəm, məktəbi qurtarandan sonra Leninqrad Universitetinin tarix fakültəsində oxumuşam, yeddi il Uzaq Şərqdə işləmişəm, Oxot sahillərini piyada dolaşmışam, Ural və Kiçik Xinqanı, Blaqoveşensk və Nikolayevski, Kuril və Saxalini, pələng xislətli Amur və bədən uçunduran yaşılı Oxot dalğalarını yaxşı tanıyıram...
... Ali Ədəbiyyat Mühazirələrini dinləyəndən sonra Moskvada yaşayıram, elə burda da məni az tapmaq olar: Vorkutanın şimal-şərqi və gümüşü tundra, hansısa kiçik sızran və şahanə maqnitka, Xəzər və Kolsk yarımadası, qıvrımsaç Fərqanə, Monqol qobusunun ilğımları və Pikçu inkilərinin qədim paytaxtı, sirli Peru, Amazonka cəngəllikləri, Madridin məntiqli küçələri, Bombey-Elefanta, Həbəşistan və Avropanın daş çiçəyi - Paris..."

"Tərcümeyi-hal"dan

------------------------------------------------

    Tvardovski, Simonov, Svetlov, Orlov, Lukonin kimi öndərləri olan rus-sovet şeirinin sonuncu, mükəmməl ardıcılı, sonradan isə həmin üslubu avanqard elementlərlə zənginləşdirən Rimma Kazakova Bakıdadı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Ədəbiyyat fondu və "Sodrujestvo" cəmiyyətinin dəvətilə gəlib. "Bəlkə görüşəsiz?!" - bunu AYB ümumi şöbəsinin müdiri, şair Ədalət Əsgəroğlu təklif edir. 11-də görüşmək olmur. Gecdi. 11-i də ötüşür. 13-ü səhər "Azərbaycan" mehmanxanasındayıq. Mən - Səlim Babullaoğlu, İsmayıl Məmmədkərimov və Ədalət Əsgəroğlu.
   İkiotaqlıq mehmanxana otağında hamı bir-birinə baxır. Əslində, qonağı səfər boyu müşayiət edən ədəbiyyat fondunun sədri Arif İbrahimovla da ilk görüşümüz olduğundan o təqdimata çətinlik çəkir. Ədalət Əsgəroğlu qabağa düşür, hər halda şeirlərini tərcümə edib, tanışdırlar. Təqdimatdan sonra İsmayıl Məmmədkərimov əlində tutduğu çiçək dəstəsini xüsusi eleqantlıqla qonağa təqdim edir. O isə ev sahiblərinə xas tərzdə gül qoymaq üçün güldan axtarır. Mehmanxana işçiləri köməyə gəlir.
    Həmin vaxt ərzində mən otaqları müşahidə edirəm: üstündə lampa olan komodla ayrılan iki çarpayı - birinin üstü açıqdır, yol çantaları, kitablar və çoxlu vərəqlər. Qeyri-ixtiyari lampaya toxunuram: istidi. Deməli səhərə yaxın mütaliə edib. Sonra isə az sonra söhbətləşəcəyimiz müsahibimizin gözlərini düşünürəm, ağlıma gələn bu olur ki, bu gözlər həyata öyrəşib və həyatı tanıyır. Nəhayət, (Arif İbrahimovla Ədalət Əsgəroğlu işləri olduğundan gediblər) müsahibimizlə kiçik, divan ətrafında üçümüz qalırıq. Rimma Fyodorovna, bu söhbəti edənlər və qeyd alanlar.

Səlim Babullaoğlu: Axır ki, görüşə bildik.

Rimma Kazakova: Hə. Mən çox şadam.

İsmayıl Məmmədkərimov:Biz də. Necə hiss edirsiniz özünüzü?

Rimma Kazakova: Əla. Hərçənd qrafikim çox gərgin olub. Özünüz fikirləşin də, poeziya festivalında iştirak etmişəm - "Sodrujestvo" təşkil etmişdi, Yazıçılar Birliyinin sədri Anarla (Anar Rasuloviç deyir) təkbətək görüşüm olub, başqa ümumi görüş də olub. Birlikdə, Rusiya səfiri ilə görüşüm olub, Bəxtiyar gəlmişdi- Bəxtiyar Vahabzadə, oğluyla, nəvəsiylə, çox şad oldum, hələ Ariflə olan çoxlu işgüzar söhbətləri və gəzintiləri demirəm. 70 yaşlı qadın üçün az deyil.

İsmayıl Məmmədkərimov:Sizə heç kim o yaşı verə bilməz.

Rimma Kazakova: Təşəkkür edirəm komplimentə görə.

Səlim Babullaoğlu: O ciddi deyir, Rimma Fyodorovna. (Gülüş)

Rimma Kazakova: Amma indi nahar etdik, yorğunluq yaddan çıxdı. Sizin mətbəx çox gözəldi. Niyə gəlmədiz? Arif dəvət etdi axı sizi?

İsmayıl Məmmədkərimov:İndi Ramazan ayıdı Rimma xanım.

Rimma Kazakova: Düzdü, düzdü. Tamam unutmuşdum.

Səlim Babullaoğlu: Rimma Fyodorovna, əslində biz 11-də görüşməliydik. Mən isə gün ərzində neçə başlamaq haqda düşünmüşəm. "Literaturnaya qazeta"nı vərəqləyə-vərəqləyə xatırladım ki, noyabrın 11-i 1821-ci il rus ədəbiyyatı üçün əlamətdar gündü. Mən köhnə təvqimdən danışıram. Düz 181 il əvvəl, həmin gün Dostoyevski anadan olub, dünya ədəbiyyatının nəhənglərindən biri, sizin də mənsub olduğunuz ədəbiyyatın və irsin mənəvi atası, demək olar. Və o yazırdı: "Bir ətrafınıza boylanın, qan çay kimi axır, hələ bir az da şaqraq-şaqraq, elə bil şampandır. Görəsən sivilizasiya bizdə nəyi yumşaldır, bizə bunu nədən unutdurur?" Sizcə nəyi?

Rimma Kazakova: Dostoyevskinin sözlərinə heç nə əlavə etmək olmaz. Bəlkə elə onun öz sözlərini. Hər halda həmin misalın ardı ki, sivilizasiya bizdə, insanlarda hisslərin, lap düzü isə hissetmənin imkanlarını, üsullarını çoxaldır. Və bununla da sanki dərdi paylaşdırır. Bir az da yayındırır. Bu çoxşaxəliliyin inkişafı aparıb ona çıxaracaq ki, insan qanda həzz axtaracaq. Bu sözlər "Məktublar"dandır. Təəssüf ki, Dostoyevski burda haqlıdı. Hərçənd fərdlər xilas olmaq imkanını saxlayır.

Səlim Babullaoğlu: Sizin müasirlərinizdən biri və rus poeziyasının metrlərindən olan Yevtuşenko lap yaxın günlərdə yazır ki, bu günkü poeziyada sarkazm, ironiya, həqiqəti təqdimetmə, qarmaqarışıqlıq hökm sürür. Ədəbsizlik yaxşı rəftar sayılır, təhqir yox, kövrəlmək və sentimentlər nədənsə ayıb bilinir. Belədimi? Ümumiyyətlə, rus poeziyasının çağdaş səhnəsi necədi? Rus şairi necə yaşayır?

Rimma Kazakova: Rus şairi həmişəki kimi yaşayır. Həqiqi şairlər, təbii ki, qaldı deyilənlərə, ümumən doğrudu və bu əslində Dostoyevski diaqnozunun başqa adıdı. Söylənilən xassələr həddindən artıq çoxdu. Söyüş çoxdu. Yadıma oğlumla olan söhbət düşür, o yazıçıdı, mənim ən əlçatan, ilk və ən obyektiv tənqidçimdi. O məni çox tənqid edir. Hərçənd qeyd edir ki, mən öz müəllimlərimdən fərqlənirəm, o şeirin avanqardıyam. Daha real və söyüş də var. Görünür, hər bir yazıçı söyüşü istifadə etdiyi qədər yazır. Amma bu o demək deyil ki, ədəbiyyat budur. Təəssüf ki, çoxları belə bayağılığa aldanır. Ələnəcək. Hər yüz yazandan biri qalacaq, həmişə belə olub.

Səlim Babullaoğlu: Şeirlə insan tərbiyə etmək olar? Ümumiyyətlə, sənətin belə məqsədi olmalıdımı, varmı?

Rimma Kazakova: Əlbəttə, mən dəqiq bilirəm ki, olar və sənət əslində bununçündü. Sadəcə bu fikri qəbul etməyənlər, yaxud anlamayanlar var. Mən öz təcrübəmdən çıxış edirəm, hərçənd özgə təcrübəsindən çıxış edənlər daha müdrik olurlar. Bunu oğlumda yoxlamışam. İndi nəvəmdə də yoxlayıram. O çox kiçik olanda biz bilə-bilə Puşkinin "Mən sizi sevirdim" şeirini oxuyurduq, hesab edirdik ki, anlamır. Üstündən vaxt keçdi, bir neçə il. Bir dəfə o biri nənəsinə dedim ki, Sveta, biz nə edirik, uşağı ağır informasiya ilə yükləyirik, o, axı, bunu analmır. Nəvəm nə desə yaxşıdı? Necə anlamıram, lap yaxşı anlayıram. Və elə hisslə oxumağa başladı ki, şeiri. Sonra da izah etdi. Biz informasiyanı uşağı ötürdük. O isə dövr etdi, etdi, yetişdirdi. Necə deyərlər "əsgər yatır, xidmət isə gedir". Yadıma düşür, uşaqkən atam qardaşımla məni operaya aparardı. Tez-tez mən musiqini sevməyə başladım. Hətta anlamasam da, sonradan həmin operaya yenə də getdim. Anladım. Vardım. Sənət harmonik şəxsiyyət yetişdirir. Bilirsiz, Pikasso deyirdi ki, sənət - bu həqiqət deyilsə də, məhz həqiqəti üzə çıxarandır.

Səlim Babullaoğlu: Şairlərdən kimi sevirsiz?

Rimma Kazakova: Rilkeni. Amma soruşsaz, axıra qədər izah edə bilmərəm ki, niyə?

Səlim Babullaoğlu: Bir az dəyişmi sualı: kimdən daha çox öyrənmisiz?

Rimma Kazakova: Adətən poeziyada ən yaxşılar qalır, yəni, poeziya elə ən yaxşılar deməkdi. Ona görə birmənalı demək olmaz. Bir dəfə aeoroportda gecələməli oldum. Gecdi. Evə gedə bilmədim. Bir təyyarəçiylə sübhədək söhbət etdik. Soruşdu ki, kimi daha çox sevirsiz: Mayakovskini, ya Yesenini? Soruşmaq olarmı ki, Axmatova yaxşıdır, ya Svetayeva? Olmaz. Rimma Kazakova nə desə də, onların hər ikisi var. Cavab verdim ki, siz küçəyə ancaq köynək geyib, şalvarsız çıxa bilərsizmi?

Səlim Babullaoğlu: O təyyarəçidi, o çıxar.

Rimma Kazakova: Sizin sifətinizin cizgiləri sərtdir və demək olmaz ki, yumoru sevirsiz...

Səlim Babullaoğlu: Amma bacarıram, hə? Yox, əslində düz tutumusuz. Mən yumoru və ironiyanı, təəssüf ki, sevə bilmirəm. Bu şeyləri ən ustalıqla gizlənmiş özünümüdafiə saydığımdan sevmirəm. Qayıdaq sizin sevdiyiniz şairlərə, yaxud şeirlərə...

Rimma Kazakova: Məsələn, mən Bloku sevirəm. O hər dəfə məni ovsunlayır, hər dəfə təzə-tər görünür. Anlaya bilmirəm ki, o sözləri misraya necə düzür? Hətta görürsüz, mən onun haqqında indiki zamanda danışıram. Qəribədi, hər dəfə oxuyuram, iki saat yadımda qalır, uğunur, sonra da unuduram. Русь моя, жена моя, доволная...

Səlim Babullaoğlu: "Довольная", ya "до вольная"?

Rimma Kazakova: Görürsünüz, sirlidi? (dəqiqləşdirmə aparmır) Sonra da hansısa hissələr qalır. Ancaq Blokun dühasının idarəsində olan bir az məntiqsiz, lap düzü özgə məntiqli konstruksiyası olan şeirdi. Biz, onun "12" poemasını indi düzgün oxumağa başlamışıq. Sən demə, irəlidə gedən inqilabı təbliğ edən yox, İsa imiş. O isə sevinə bilməz, əksinə. İztirab çəkəndir o, mən Rilkeni də sevirəm. Bir də onun tərcümələrini vərəqləyirdim, deyim ki, onun əsas tərcüməçisi, xanım Stilman çoxlu yalnışa yol verib, Pasternakın tərcüməsində oxuyanda - iki tərcüməsinə rast gəldim - məni səcdə gətirdi və həmin şeir parçası mənim də həyat prinsipimə çevrildi. Yaxud üst-üstə düşdü:

Как мелки в нашей жизни споры,
Как крупно все, что против нас.
Когда мы поддались, бы напору
Стихии жаждуешей простора
Мы выросли б его в сто раз

Baxın, mən özümü heç vaxt aldadıb demirəm ki, mən yaxşıyam, deyirəm ki, hə, mən pisəm.

Səlim Babullaoğlu: Ümumiyyətlə, deyirlər ki, günahdan xilas olmağın iki yolu var: təslim olmaq və təslim olmamaq - dözmək. Və hər iki halda insan əzab çəkəcək.

Rimma Kazakova: Doğrudur.

Səlim Babullaoğlu: Deyirlər, Rilkenin bir neçə rusca şeiri də qalıb...

Rimma Kazakova: Onun çox gözəl rusca yazılmış şeirləri var. Onda Rilke rus dilini yenicə öyrənməyə başlayırdı, həmin şeirlər onunla gözəldi ki, o rus dilini pis bilir, onun rus dili bir az savadsızdı, amma onlar dahiyanədi.

Səlim Babullaoğlu: Brodski ilə heç görüşdünüzmü?

Rimma Kazakova: Yox, heç görüşmədik.

Səlim Babullaoğlu: Ona münasibətiniz necədi?

Rimma Kazakova: Ona münasibətim çox yaxşıdı, hərçənd bir çoxları kimi onun şeirlərindən vəcdə gəlmirəm. Hesab edirəm ki, o professional şairdi. Daha çox esselərini sevirəm, şeirlərindən daha çox onları oxuyuram. Tədqiqatları, ədəbiyyat və poeziya haqqında olan məqalələri çox yaxşıdır. Mən onu ağıllı, gözəl həmsöhbət kimi görürəm. Şeirləri isə eləcə şüur, düşüncə axınıdır, bu isə məni qane etmir. Heçab edirəm ki, az sözlüdü

Səlim Babullaoğlu: Doğrudan?

Rimma Kazakova: Maraqlıdı, siz belə hesab etmirsiz?

Səlim Babullaoğlu: Mənə elə gəlir ki, əksinə, o çoxsözülüdü. Onu azsözlü göstərən isə təfərrüatçılığıdı. Yəni, bu məqamda o standart, adi, belə deyək, qulaq oxşamayan sözlər işlədir deyə azsözlü təsiri bağışlayır. Və düşünürəm ki, o azişlək, ənənəvi olmayan rus sintaksisi nəzərə alınarsa, çoxsözlü sayıla bilər. Hər halda, sizin fikirləriniz daha maraqlıdı.

Rimma Kazakova: Nə deyim, Brodski böyük fiqurdu, qismən də siyasi. Ona münasibətdə çox ədalətsiz davranıblar. Ölkədən qovublar. Adın da qoydular ki, heç yerdə işləmir.

Səlim Babullaoğlu: Tüfeyli...

Rimma Kazakova: Pis dövrdü. Hesab edirdilər ki, ya işləməlisən, ya da işləməməkçün hansısa yaradıcı təşkilatda üzv olmalısan. Əks təqdirdə həbsxana idi aqibət. Elə belə də oldu. Sonra da o vaxt bizdə dövlət səviyyəsində antisemitizm vardı. Amma Brodskinin müdafiəsinə qalxan təmiz, vicdanlı, istedadlı yazarlar da çox oldu. Sonra qovdular. Nobel mükafatını verəndə də bu məqamları nəzərə aldılar, siyasəti. Amma bu onun əhəmiyyətini, Brodskini qətiyyən kiçiltmir. Şübhəsiz ki, o rus ədəbiyyatının çox əhəmiyyətli nümayəndəsidir.

Səlim Babullaoğlu: Siz bir çox dillərdən tərcümələr etmisiz. O cümlədən Azərbaycan şairlərini də tərcümə etmisiz. Necə bilirsiz, tərcümə kömək edirmi şairə?

Rimma Kazakova: Bir dəfə Aleksandr Mejerov mənə dedi ki, sən öz poetik istedadını tərcüməylə batıracaqsan. Mənsə dedim ki, "rus toxdusa, almana daha yaxşıdı" - belə bir misal var. Mənə kömək edir tərcümə. Zənginləşdirir. Bütün mənalarda. Əvvəla özgə xalqın ruhunu anlayırdım, hiss edirdim, belə ki, şeir-stixiya özgə mentalitetin qəlbinin mütləq ölçüsüdür, göstəricisidir. Digər tərəfdən, mən başqa adətləri və düşüncələri tədqiq etməklə daha tolerant olurdum. Bu isə çox əhəmiyyətlidir.

Səlim Babullaoğlu: Ədəbiyyat nəzəriyyəçilərinin lüğətində "şəhər nəsri", "kənd nəsri" anlayışları var. Misalçün, Heminqueyi nəzərdə tutub "əsl kişi ədəbiyyatı" deyə bilirlər. Siz necə bilirsiz, "qadın poeziyası" anlayışı varmı?

Rimma Kazakova: Mən düşünürəm ki, poeziya ümumiyyətlə qadındır. Həqiqi poeziyada bir az zənnim var. Niyə? Ona görə ki, qadın daha əzabkeşdir, ürəyi açıqdır, zərifdir. Tarixdə qadın şahlar olub, amma qadın - Tostoy və Dostoyevskilər yoxdur. Kişilər eposa meyillidirlər. Başqa bir şeyi də deyim. İnsan dilində bir "poetisso" sözü var. Bu nə kişi, nə də qadın cinsinə aiddir. Ortadır, ortaqdır. Ümumən şeir yaxşıya və pisə bölünür. Bizdə, ruslarda isə qadın və kişini əgər yazırlarsa, fərq bir "a" şəkilçisi qədərdir.

Səlim Babullaoğlu: Bizdə heç o "a" şəkilçisi də yoxdur.

Rimma Kazakova: Bəzən mənə deyirlər ki, sənin şeirlərin xeyli kişiyanadır. Amma baxırıq, aman Allah, bu ki, əsl qadındı. Mənsə deyirəm ki, bəlkə əsl qadın elə kişiyana olmalıdı.

Səlim Babullaoğlu: Bizdə bir misal var, Rimma Fyodorovna, "aslanın erkəyi, dişisi olmaz".

Rimma Kazakova: Gözəl deyilib. Çox gözəl deyilib.

Səlim Babullaoğlu: Sualım dil haqqında olacaq: dilmi yazarın alətidir, ya yazar dil üçün vasitədir?

Rimma Kazakova: Düzü, mən bu fikrin ortasını dəstəkləyirəm. Biz bir-birimizi yaradırıq. Əvvəl, dil yazarı ardınca çəkir, onu dəyişir, böyüdür. Sonra da yazdığına yeni gözlə baxmağa sövq edir, yeni göz - yeni yazar isə yazısını cilalayır. Və bu proses sonsuzadək, nə qədər ədəbiyyat varsa, təkrar olunur. Hər dəfə təkamül və inkişaf. Mənim bir şeirim də var:

Мы рождены родной речью,
Она других небезупречней,
А яснее и роднее
И суть-земную, человечью
Мы посягаем с ней и в ней

Səlim Babullaoğlu: Rima Fyodorovna, görürsüz biz dildən danışdıq, ana dilinə gəlib çıxdıq. Bu isə öz növbəsində vətən, dövlət anlayışlarına aparıb çıxarır. Mənim "İnostrannaya literatura" dərgisinin 10 il, bəlkə də daha çox əvvəlki bir sayı yadıma düşür. Orda Çingiz Aytmatovla yanaşı jurnalın beynəlxalq redkollegiyasının üzvləri, burda yanılmıramsa, yapon, alman, ingilis yazıçıları vardı, "hakimiyyət və sənətkar", "hakimiyyət və yazıçı" mövzularını müzakirə edirdilər. Oxşar mövzu haqda digər rus mətbu orqanları, o cümlədən "Nezavisimaya qazeta" da iki-üç il əvvəl keçirib. Yəqin ki, bu yenə də müzakirə olunacaq. Amma mövzu çox köhnə di:

"Мне дела нет, свободна ли
Печать морочит олухов,
Или чуткая чензура рукою
Строгою смиряет балагура"-

bir vaxtlar Puşkin də belə yazırdı. Sizin münasibətiniz...

Rimma Kazakova: Klassiklər daha qısa ifadə edirlər, deyəsən...

Səlim Babullaoğlu: Ona görə də klassikdirlər...

Rimma Kazakova: Mənim bir şeirim var, "Xudojnik", orda bu sətirlər var:

"Нам художникам просто,
Где сломает мозги кто угодно,
Нам неймётся, поётся
И в пространстве, и в клетке свободно.

Səlim Babullaoğlu: Hətta qəfəsdə də?

Rimma Kazakova: Yetkin, təcrübəli adam kimi, həm də bir təşkilatın rəhbəri kimi bir çox şeylərə dövlətin gözüylə baxmağa çalışıram. Və hesab edirəm insan həyatı və fəaliyyətinin elə sahələri var ki, dövlətin ora kömək etməməyə ixtirayı yoxdu. Deyək, fundamental elm. Uşaq tərbiyəsi və təhsili. Ona görə də dövlətlə, hakimiyyətlə yaxşı münasibətlərin olmağı daha xeyirlidi. Misalçün, bizim təşkilatın prefektlə çox yaxşı münasibətləri var. Prefekt ağıllı adamdı. Bizə kömək edir, hər il pul ayırır. Biz hər il 5-7 yazıçıya "ən yaxşı əsər" üçün mükafat veririk. Bu həm maddi dəstəkdi, həm də onların fəaliyyətinin stimullaşdırılmasıdı. Söhbət qeyri-kommersiya ədəbiyyatından gedir, biz ancaq bu ədəbiyyatı dəstəkləyirik. Kommersiya öz-özünə xidmət edə bilir. Mükafatların həcmi az deyil, hər adama təxminən 2000 ABŞ dolları. Prefekt bizə "Koltso A" dərgisinin çapı üçün pul ayırır. İldə 4 dəfə nəşr edirik. Ancaq gəncləri çap edirik orda. Üstəgəl mesenatlar var. Bir dəfə bizə 5 dəst kompüter bağışladılar. Təsadüf oldu, televiziya verilişinə dəvət almışdım, mövzu "hər kənd məktəbində bir kompüter" idi. Qəfil dedim ki, olar Moskva Yazıçılar İttifaqını 1 kənd məktəbinə bərabər tutasız?. 5-ni birdən verdilər. Bir dəfə də yazı yazmışdım, başlığı da çox az idi: "Dövlət-mənəm!" yəni, yazıçılar. Bilmirəm neçəncidi, amma deyəsən Lüdoviqin sözüdü. Mən həmişə demişəm, ədəbiyyat olmasa cəmiyyət sağlam olmaz. Və yazıçılar, onları birləşdirən təşkilatlar dövlətlə qarşılıqlı münasibətlər qurmalıdırlar. Bu həmişə mümkün olmur. Amma bilirəm ki, bu Azərbaycanda belədir. Dövlət nəşrlərə pul ayırır, gənclərə təqaüd verir, özü də yüz faizlik maliyyə yardımı var, bu çox nadir hadisədir. Heydər Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti bu sahədə də çoxlarına yaxşı örnəkdir.

Səlim Babullaoğlu: Kompüterlərdən danışdız. Sizin öz saytınız varmı?

Rimma Kazakova: Ola bilsin ki, var, daha doğrusu var, amma bunu mən özüm yaratmamışam.

Səlim Babullaoğlu: Sualı elə-belə vermədim. 6-7 il əvvəl həm rus mətbuatı, elə dünya mətbuatı da yaxın gələckdə ənənəvi-yazılı sözün aradan çıxacığı - kitabın kompüterlə əvəzlənəcəyi haqda ehtimallar irəli sürür, qızğın müzakirələr edirdilər.

Rimma Kazakova: Eh... (o biri otağa çıxır və qayıdır). Kompüter - bu eləcə maşındır. Gəlin avtomobillərdən, təyyarələrdən də vaz keçək də. Kitab heç vaxt itməyəcək. Nə qədər ədəbiyyat var, kitab da olacaq. İndi mən, yaxud kimsə öz yazı makinamızdan güclə ayrılıb kompüterə öyrəşiriksə bu o deməkdimi ki, kitab olmayacaq? Əksinə, internet kitabın bir proyeksiyası, yazılı sözün cəmiyyətə onun naminə yürüşünün bir cəhdidir.

Səlim Babullaoğlu: Deyirlər ki, yazıçı - şair ictimai fəaliyyətə başlayan andan bitir. Necə bilirsiz?

Rimma Kazakova: Mənə baxan kimi bu sezilir, eləmi?

Səlim Babullaoğlu: Yox, yox, Allah xətrinə. Əksinə, mən bu fikrin əksini o adamdan eşitmək istərdim ki, öz təcrübəsində bunu təsdiqləmiş olsun.

Rimma Kazakova: Bilirsiniz, siz dediyiniz variantlardan biridir, ola bilsin. Şəxsən mənim özgə işlərim çox olanda daha yaxşı yazıram, həm də məhsuldar oluram. Yetər ki, dizim yanımda olsun. Dizimin üstündə də yaza bilirəm. Amma, əlbəttə mane olur.

Səlim Babullaoğlu: Əslində, mən mane olub-olmamağı soruşmurdum, hərçənd bu da cavabdır. Amma gəlin qərara gələk: olur, ya olmur?

Rimma Kazakova: Olur, olur.

Demokratiya - alicənablıqdır Azacıq fasilə etmək qərarına gəlirik. Mehmanaxana xidmətçisinə Rimma xanım üçün çay sifariş edirik. Mürəbbə də gətirirlər. O isə öz növbəsində özünə hədiyyə olunmuş iki qab mürəbbənin birini xidmətçiyə bağışlayır. Mənim baxışlarım yenə onun gözlərindədi. Və bu fikir məni tərk etmir ki, bu yaşlı qadın həyata çox öyrəşib, həyatı çox yaxşı tanıyır. Sonra Rimma xanım gövrək səslə ispanca şeir oxuyur: birini Ernandesdən, birini Lorkadan. Əlavə edir ki, şeir bütün dillərdə gözəl səslənir. İsmayıl onu təsdiqləyir.

Rimma Kazakova: O təkcə kompliment deməyi yox, həm də susmağı bacarır.

Səlim Babullaoğlu: O çox şeyi bacarır. Və indi biz yerimizi dəyişəcəyik.

İsmayıl Məmmədkərimov:Deyirsiniz mane olur, Rimma Fyodorovna? (hamımız gülüşürük)

Rimma Kazakova: Baxın, məni bu yaxınlarda Beynəlxaq Ədəbiyyat Fondunun sədri seçiblər. Fond indi, belə deyək, mübarizə günlərini yaşayır. Əslində fond ideyasının və ilk fondun banisi Turgenev və həmkarları olublar. Məqsədi isə, nə etmək ki, yoxsul və içkiyə meylli, amma istedadlı yazarlara kömək etmək olub. İndiki Beynəlxalq Ədəbiyyat Fondu isə həm o fondun, həm də keçmiş SSRİ Ədəbiyyat Fondunun varisi kimi on il əvvəl yaradılıb. O isə öz növbəsində Rusiya Ədəbiyyat Fondunu yaradıb, yer və pul verib ki, buyurub Rusiyaya xidmət etsinlər. BƏF isə həm də keçmiş ittifaq respublikaları yazıçılarını əhatə edir. Yəni, burda kollektiv üzvlərilə yanaşı üzvlük fərdi qaydada da mümkündür. Misalçün, siz Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüsünüzsə, ərizə yazıb BƏF üzvü ola bilərsiz. Çünki BƏF əmlak və mülkündə Azərbaycanın da payı var. Azərbaycanlı yazıçı nəsilləri öz zəhmətlərini qoyublar. İndi isə Rusiya ƏF bizimlə düşmənçilik edir, bütün əmlakın və hüquqların yalnız ona məxsus olduğunu iddia edir. Deyirlər ki, Rusiyadakı hər bir şey ruslara məxsusdur.

İsmayıl Məmmədkərimov:RƏF sədri kimdir, Rimma xanım?

Rimma Kazakova: İvan Pereverzin adlı kimsəyə adı bəlli olmayan biri. Amma çoxlu çirkin işlər görməyə vaxt tapıb da. O, RƏF-i talayıb, qalıb BƏF. Bir sözlə problem çoxdur. Biz Anar müəllimlə söhbət etdik. O məni çox isti qarşıladı, problemə həssaslıqla yanaşdı, müdafiə etməyə söz verdi. İndiyədək də edib. Rusiyada çox pis tendensiya var. Bir vaxtlar Nikita Mixalkov Rüstəm İbrahimbəyovdan Beynəlxalq Kinə Mərkəzini almağa müvədarəq oldu, yadınızdadı. Eyni şeyi təkrar etməyə çalışırlar. Təəssüf ki, onları Rusiyada və qıraqda müdafiə edənlər çoxdu. ,

İsmayıl Məmmədkərimov:Nə deyək, Rimma xanım, bizə burdan oranı görmək qətindir. Haqq kimin tərəfindədisə, qoy o da qələbə çalsın. Amma bir şeyi soruşum, BƏF-də Azərbaycanın real payı varmı?

Rimma Kazakova: Pay ümumidir. Konkret heç kimin, Rusiyanın da payı yoxdur. İstirahət evləri var, orda başqası kimi Azərbaycanlının da dincəlməyə hüququ olmalıdır. Bu hüququ almaqçün isə bizə sizin də köməyiniz lazımdı. Bilirsiz, ordakı adamlar əqidələrini tez-tez dəyişirlər, gah QKÇP-çi olurlar, gah demokrat, gah keşiş-əslində isə millətçi-şovinistlərdirlər. Onlar həqiqi demokrat ola bilməzlər.

Səlim Babullaoğlu: Yeri gəlmişkən, deyirlər ki, həqiqi demokratiyanın o biri üzü alicənablıq, aristokratizmdi...

Rimma Kazakova: Haqlısız. Gərək ki, Pasternakın "Doktor Jivaqo"sunda belə bir yer var. Yuri öz dayısıyla kənd içində gedirlər. O dünya ilə həmahənglik kimi, bərabərlik duyğusu tək alicənab bir hiss keçirir, daha doğrusu keçirdiyi hissin zatında alicənablıq olduğunu anlayır.

İsmayıl Məmmədkərimov: Çoxmu olmusuz Bakıda?

Rimma Kazakova: Saymaq yaxşı deyil, bir beş dəfə olmuşam.

İsmayıl Məmmədkərimov: Çoxmu dəyişib Bakı?

Rimma Kazakova: Çox. Çox gözəl olub. Sonuncu dəfə 1995-ci ildə gəlmişdim Bakıya. Adamlarda bir az sıxıncaqlıq vardı, indi bu hiss olunmur. Abadlaşıb. Bu kompliment isə deyəsən şeirin payına düşür.

İsmayıl Məmmədkərimov: Əvvəllər, siz Bakıya gələndə böyük vətənin bir şəhərindən digərinə gəlirdiz, əslində. İndi isə sərhədlər, ayrı dövlətlər - fərqi hiss edirsiz?

Rimma Kazakova: Deklarasiya doldurmağı və pasport yoxlanışını nəzərə almasaz yox. Bakı çox doğmadır.

İsmayıl Məmmədkərimov: SSRİ-nin dağılmasına neçə təəssüf etmirsiniz ki?

Rimma Kazakova: Böyük mənada yox, hərçənd milyonlarla başqalarını, saysız fəlakət və faciələri düşünəndə tərəddüd etməyə bilmirəm. Amma mən o dövrün ən pis sifətlərini də görmüşəm, 60-cılar nəslinin tipik nümayəndəsi kimi. Bir şeyi dəqiq deyə bilərəm, hər necə olsa da, o vaxtların qayıtmasını istəməzdim.

İsmayıl Məmmədkərimov: Rimma Fyodorovna, biz bir az siyasi mövzulara baş vuracayıq. Rusiya "Nord-ost" hadisələrini yaşadı. Uzun illərdi ki, Azərbaycan erməni terrorundan, təcavüzündən əziyyət çəkən dövlət kimi Rusiyanı anlayır. Yeri gəlmişkən Sizə və şəxsinizdə Rusiya vətəndaşlarına başsağlığı vermək istərdik.

Rimma Kazakova: Sağ olun. Biz düz bir həftə ağladıq. Bəlkə daha çox ona görə ki, bütün bu hadisələrin günahkarlarının kənarda qalmasını daha yaxşı anlayırdıq.

İsmayıl Məmmədkərimov: Siz nəyi nəzərdə tutursunuz?

Rimma Kazakova: Yox, mən islamı nəzərdə tutumuram. Mən "Allahsız dövrün uşağı" sayılsam da, xalq suyuna çəkilmiş xristian - pravoslavam. Bir Allaha inanıram. Uzun müddət boynumda "Həzrəti Fatimənin əli" deyilən talisman da gəzdirmişəm. Ərəb ölkələrində də olmuşam. Mən xalis islamın nə olduğunu bilirəm. Mənə deyəndə ki, islam pis dindi, deyirəm, yaxşısı budu xaç yürüşlərini xatırlayın. "Nord-ost"da olmuş bir qadın danışırdı ki, orda, içəridə bizim ağladığımızı görən çeçen qadınları da ağlayırdı. Bax, dəhşət budu.

İsmayıl Məmmədkərimov: Rimma xanım, həmin hadisələr baş verən vaxt, Azərbaycanda, Xəzər də bir tanker batdı. Onlarla adam öldü. Hətta dövlət başçısı hörmətli Heydər Əliyev cənabları matəm günün 28 oktyabra təyin etdi. Bu həm də Rusiyadakı matəmlə üst-üstə düşürdü və o deməkdi ki, biz həm də Sizin dərdinizə şərikik. Biz həssaslıqla hər iki hadisəni izləyirdik. Bizim mətbuat oranı işıqlandırırıdı. Amma rus mətbuatı batan tanker haqda heç nə demədi. Halbuki, bizdəki hadisədə də erməni terrorunun izlərini istisna etmək olmaz.

Rimma Kazakova: Bu dəhşətdi. Mən bu haqda birinci dəfə eşidirəm. Necə olub ki, burda olduğum müddətdə mənə heç nə deməyiblər. Mən bütün Azərbaycan xalqına, sizə də həmçinin dərin hüznlə başsağlığı verirəm. Dəhşətdi. Niyə belə olsun, axı? Möhtərəm Heydər Əlirza oğluna isə təşəkkür edirəm, o çox müdrik şəxsiyyətdir. Çox düzgün, uzaqgörən addım atıb. Pisliyin, şərin, terrorun milləti olmur. Mən bir daha ölənlərin yaxınlarına başsağlığı verirəm.

İsmayıl Məmmədkərimov: Sağ olun. Amma hadisələrdən sonra, "Nord-Ost" hadisələrindən sonra həm Rusiya hüquq mühafizə orqanları, həm belə deyək, yeni rus patriotları, "skinxed"lər Azərbaycanlılara qarşı xüsusi qəddarlıq göstərməyə başladılar. Halbu ki, razılaşın, Azərbaycan və Bakı həm Qafqazda, həm Orta Asiyada rusların daha çox rifah və əminamanlıq içində yaşadıqları yerdir. Siz rusdilli poeziya bayramında iştirak etmisiz, bunun şahidisiz.

Rimma Kazakova: Təmamilə haqlısız mən öz həmvətənlərimin yerinə utanıram və qəti şəkildə bunu pisləyirəm. Çox təəssüf ki, millətsevər şüarlar altında gizlənən faşistlərdir, ruslar isə faşizmin nə olduğunu unutmamalıdırlar. Çeçen hadisələrində elə bizim satqın hərbçilərin, generalların da günahı az olmayıb. Azərbaycan ruslara həmişə çox xoş münasibəti olub. Bu gün də belədir. Demək olar ki, bir rus qalmayan Ermənistan haqda danışmağa belə dəyməz. Amma mən məntiqi heç cürə başa düşə bilmirəm. Bir dəfə Starovoytavaya dedim ki, olmaz axı, düzünü deyin, yəni Azərbaycan az olsa belə haqlı deyil?. Dedi ki, 1 faiz belə haqlı deyil. Zəhləm getdi ondan, düzdü o ölüb indi, mərhum haqda pis danışmazlar. Mən anqajə olunmuş televiziya və mətbuatdan danışmaq istəmirəm. İstəyirəm Azərbaycan xalqı bilsin ki, bu rus xalqının və rus dövlətinin mövqeyi deyil əslində. Konkret qruplar edir bunu. Öz tərəfindən söz verirəm ki, mən bu işə öz bacardığım köməyi əsirgəməyəcəyəm. Amma bir-iki xahişim də olacaq: istərdim ki, Rusiyadakı Azərbaycan səfirliyi işgüzarlığını artırsın, ancaq dəvət gözləməsin. Bir də burda poeziya festivalında dedilər ki, Azərbaycan hökumətindən ruslar üçün Azərbaycan dili kursu açılması məsələsini xahiş edim, mən bunu mətbuat vasitəsilə edirəm. Bir də mənim Azərbaycana olan səmimi hisslərimdə şübhəyə yer olmamasını istərdim. Mən həqiqəti sevirəm. Ermənistan təcavüzkardır. Mən bütün bunları Anar Rəsul oğluna 16 noyabr 1991-ci il tarixli məktubumda bildirmişəm. Mən Azərbaycanlılarla həmrəyəm.

İsmayıl Məmmədkərimov: Xoş sözlərə görə təşəkkür edirik.

Səlim Babullaoğlu: Mən də bu sözlərə qoşuluram. İstəməzdim ki, söhbətimiz belə sonluqla bitsin. Amma həqiqətin siz deyən kimi üzünə dik baxmaq lazımdır. Bu daha yaxşıdır Rimma Fyodorovna. Sizə ətraflı söhbət imkanı yaratdığınıza görə təşəkkür edirik. Ümid edirik ki, yormadıq sizi. Sağ olun.

Rimma Kazakova: Əsla, siz sağ olun. Sizinlə söhbət edib çox şeyləri öyrəndim. Etiraf edirəm, belə gözləmirdim.